Van tiết lưu nhiệt (TXV) nằm ở đầu vào dàn lạnh, lo việc phun đúng lượng gas lỏng vào dàn. Muốn chỉnh van đúng, phải hiểu một con số: độ quá nhiệt.

Độ quá nhiệt (SH) là gì, tính thế nào
SH = nhiệt độ thực của hơi gas ở ống hút − nhiệt độ sôi của gas ở cùng áp suất.
Ví dụ minh hoạ (do Thủy Đông đưa ra, kho mát dùng R404A):
- Đồng hồ áp thấp đo sát bầu van, đổi ra nhiệt độ sôi là −10 °C.
- Nhiệt kế kẹp trên ống hút tại chỗ bầu đo được −4 °C.
- SH = −4 − (−10) = 6 K (1 K bằng 1 °C chênh lệch).
Nghĩa là gas đã sôi hết trước khi tới bầu, rồi còn được "hâm" thêm vài độ. Quá nhiệt giúp bảo vệ máy nén khỏi hút phải lỏng. Nhưng quá cao thì phần cuối dàn chỉ có hơi gas, bề mặt dàn dùng phí.
Ba lực trên màng van
| Lực | Đến từ đâu | Tác dụng |
|---|---|---|
| Pb áp bầu | Gas nạp trong bầu: bầu kẹp trên ống hút nên đổi nhiệt độ ống thành áp suất, truyền qua ống mao lên mặt trên màng | Mở van |
| Ps lò xo | Lò xo chính dưới màng, vít chỉnh quá nhiệt nén lò xo này | Đóng van |
| Pe áp bay hơi | Áp gas trong dàn, dẫn tới mặt dưới màng | Đóng van |
Vì vậy van không đo nhiệt độ kho, van đo độ quá nhiệt. Tải tăng (vừa nhập hàng nóng): gas sôi hết sớm, ống hút ấm lên, Pb tăng, van mở to phun thêm lỏng. Tải giảm thì ngược lại, van khép bớt. Việc ngắt máy theo nhiệt độ kho là của bộ điều khiển và van điện từ, không phải của TXV.
SS, OS, OPS: phân biệt ba loại quá nhiệt
- SS, quá nhiệt tĩnh (Static Superheat): số độ quá nhiệt vừa đủ để thắng lực lò xo, tới đó van mới bắt đầu hé. Danfoss khuyên SS khoảng 2–4 °C, để giọt lỏng cuối cùng sôi hết trước khi tới bầu, máy nén an toàn.
- OS, quá nhiệt mở (Opening Superheat): số độ quá nhiệt thêm vào để van mở từ lúc hé tới năng suất định mức. OS do thiết kế van quyết định, không chỉnh được.
- OPS, quá nhiệt làm việc = SS + OS. Đây là con số thợ đo được trên hệ đang chạy.
Chỉ chỉnh được SS. Khi van đã lắp vào hệ, chỉ có vít chỉnh (SS) là chỉnh được. Muốn đổi hẳn OPS thì phải thay lỗ tiết lưu (orifice) cỡ khác.
Vì sao đừng vội vặn vít khi quá nhiệt sai?
Phần này là kinh nghiệm thi công của Thủy Đông:
- Van chọn quá to: quá nhiệt nhích nhẹ là van mở rất nhiều, dàn lúc ngập lúc đói, van "săn", quá nhiệt lên xuống liên tục.
- Van chọn quá nhỏ: mở hết cỡ vẫn thiếu, quá nhiệt cao mãi, kho lâu lạnh. Vặn vít không cứu được.
- Trước khi vặn, kiểm tra thêm: gas có đủ không (mắt ga có bọt?), phin lọc và lưới lọc van có nghẹt không, bầu kẹp có chặt, đúng chỗ, có bọc bảo ôn không.
Cân bằng trong hay cân bằng ngoài?
Van phải biết áp ở cửa ra dàn (chỗ đặt bầu) mới so sánh đúng. Van cân bằng trong lấy áp ở cửa ra của van. Van cân bằng ngoài có ống nhỏ nối từ ống hút ngay sau bầu về van.
Dàn có bộ chia gas (hầu hết dàn kho lạnh) bị tụt áp khi gas đi qua nhiều nhánh. Nếu dùng cân bằng trong, van tưởng áp bay hơi cao hơn thật, hiểu lầm là quá nhiệt thấp rồi khép van lại, dàn bị đói. Vì vậy dàn có bộ chia gas nên dùng van cân bằng ngoài, ống cân bằng nối sau bầu, không được bịt.
Tóm tắt cho thợ
- SH = nhiệt độ ống hút tại bầu − nhiệt độ sôi (đổi từ áp hút).
- Pb mở; Ps và Pe đóng.
- OPS = SS + OS; chỉ chỉnh được SS; SS nên khoảng 2–4 °C (Danfoss).
- Dàn có bộ chia gas: van cân bằng ngoài.
- SH sai: kiểm gas, phin lọc, bầu, cỡ lỗ trước khi vặn vít.
Vật tư: thợ cần van TXV, phin lọc, gas và phụ kiện kho lạnh xem vật tư điện lạnh giá thợ · Xem thêm: 3 thói quen làm kho lạnh tốn điện
Nguồn: khoá e-learning Danfoss "Thermostatic Expansion Valves – Introduction & Portfolio" (bài 22 trong giáo trình Thủy Đông): các mục How does TXV work? và Superheat in relation to TXV function. Các nội dung từ khoá: ba lực Pb, Ps, Pe; SS, OS, OPS; SS khoảng 2–4 °C; chỉ SS chỉnh được. Ví dụ tính SH, giải thích van to/nhỏ, cân bằng ngoài với dàn chia gas và lời khuyên kiểm tra là kinh nghiệm, giải thích thêm của Thủy Đông, không phải nội dung nguyên bản của Danfoss. Khi chọn, lắp van cụ thể, xem catalogue Danfoss đúng loại van, loại gas.